O liječenju matičnim ćelijama

O LIJEČENJU MATIČNIM ĆELIJAMA

Zlatna rezerva u čovjekovom tijelu

ZA SIGURNU BUDUĆNOST

Vadjenje matičnih ćelija iz pupčanika ( umbikalna krv ) je bezbolan proces i nema pritom nikakvog rizika ni za majku, a ni za dijete. Zbog toga je porođaj jedinstvena i neponovljiva prilika za prikupljanje matičnih ćelija iz krvi pupčane vrpce. Pohranjivanje matičnih ćelija iz pupčanika novorođenčeta najbolje je osiguranje za budućnost. Ukoliko mu ikada u životu budu potrebne matične ćelije za liječenje moći će da koristi svoje vlastite koje mu stoprocentno odgovaraju, a mogu ih koristiti i članovi uže porodice ukoliko se pokaže da im odgovaraju.

Odrasli ih imaju u koštanoj srži i u perifernoj krvi, mada značajno manje, a novorođenčad u pupčaniku. Matične ćelije hematopoeze ( MĆH ) su „ zlatna „ rezerva u tijelu koja pruža realnu šansu za liječenje i potencijalno izlječenje mnogih naslednih i stečenih bolesti. Napredak u medicini širi lepezu mogućnosti u kojima će matične ćelije koristiti u budućnosti, jer naučnici ne miruju : u svijetu su započete hiljade kliničkih studija koje obećavaju uspješne rezultate u primjeni čak i kod nekih teških oboljenja, kao što su cerebralna paraliza, multipla skleroza, dijabetes tipa 1, kao i razne vrste karcinoma. O tome koliko su MĆH zaista moćne u medicinskoj terapiji govore prof. Dragana Stamenković, načelnik odjeljenja za transplataciju koštane srži i intezivnu hematološku njegu klinike za hematologiju VMA u Beogradu, i prim.dr sc.med.dr Zorana Andrić, načelnik Odjeljenja za tipizaciju tkiva u Institutu za transfuziju krvi Srbija, koja vodi i Registar davalaca koštane srži Srbije.

10 PITANJA

1.   Šta su matične ćelije ?

Matične ćelije hematopoeze su „ rodoslovne „ (majke) ćelije od kojih nastaju različite ćelije krvi ili konkretnije crvena krvna zrnca neophodna za prenošenje kiseonika, bijela krvna zrnca potrebna u borbi organizma protiv infekcije i krvne pločice ili tronbociti, koji su potrebni za zaustavljanje krvarenja. Odrasli ih imaju u koštanoj srži i perifernoj krvi, mada značajno manje, a novorođenčad u krvi pupčanika.

2.   Kod kojih bolesti se primjenjuje transplatacija matičnih ćelija hematopoeze ?

Više od pet decenija transplatacija matičnih ćelija hematopoeze koristi se u liječenju različitih zloćudnih bolesti krvi i krvotvornih organa, kao što su leukemije ( akutne i hronične ), tumori linfnog tkiva (limfoni), tumori koštane srži (mijelomi) ali i brojnih drugih bolesti, poput aplastične anemije.

3.   Na osnovu čega se zna da su matične ćelije odgovarjuće za pacijenta ?

Ispitivanje podudarnosti se vrši iz uzorka periferne krvi bolesnika i potencijalnog davaoca određivanjem grupe antigena na bijelim krvnim zrncima (HLA) tipizacija. Samo približno četvrtina bolesnika može imati porodičnog podudarnog davaoca matičnih ćelija hematopoeze, najčešće su to rođeni brat ili sestra. Za ostale tri četvrtine oboljelih davaoci se mogu tražiti u Internacionalnom registru dobrovoljnih davalaca.

4.   Gdje je Srbija u odnosu na svijet po primijeni transplatacije matičnih ćelija hematopoeze ?

Prva transplatacija matičnih ćelija hematopoeze  urađena je još 1972.godine u Vojnomedicinskoj akademiji. To je bio pionirski poduhvat u ovom dijelu Evrope. U poslednjih više od tri decenije u ovoj instituciji se rutinski primjenjuje transplatacija matičnih ćelija hematopoeze u liječenju najtežih bolesnika sa malignim oboljenjima krvi. U ovoj ustanovi osposobljeni su za sve vidove transplatacija krvi koji se danas sprovode u svijetu, o čemu svjedoči i punopravno članstvo u Evropskom udruženju za transplataciju.

5.   Da li postoji potreba upućivanja naših bolesnika u inostranstvo zbog transplatacije matičnih ćelija hematopoeze ?

U našoj zemlji postoje tehnički i kadrovski osposobljeni centri za sprovođenje svih oblika transplatacije matičnih ćelija hematopoeze, kako za adultnu, tako i za pedijatrijsku populaciju. Zahvaljujući izuzetnom entuzijazmu zaposlenih u Registru dobrovoljnih davalaca koštane srži u Republici Srbiji i njihovoj sardanji sa Internacionalnim registrom davalaca, od 2013.moguće je uraditi alogenu transplataciju matičnih ćelija hematopoeze i onim bolesnicima koji nemaju porodičnog podudarnog davaoca, već matične ćelije dobijaju od izabranog nesrodnog davaoca iz dijela svjetskog registra.

6.   Na koji način se matične ćelije mogu uzeti od davaoca ?

Matične ćelije hematopoeze se mogu uzeti od davaoca na dva načina. Jedan je iz bedrenske kosti jer je to mjesto gdje se odraslim osobama stvaraju nove MĆH u kostnoj srži, koja je po izgledu slična krvi i nalazi se u centralnom dijelu velikih kostiju. Cijela procedura traje oko jedan sat i izvodi se u operacionoj sali posebnom sterilnom iglom pod opštom anestezijom. Zbog toga je potrebno  da davalac provede dva dana u specijalizovanoj zdravstvenoj ustanovi pod nadzorom  stručnjaka. Može se pojaviti prolazni lokalni bol, a rizik od infekcije je zanemarljiv.

Noviji, manje invazivan način je prikupljenje matičnih čelija iz periferne krvi. Tim putem se krv od davaoca uzima iz vene ruke i kroz sistem za jednokratnu upoterbu odlazi u aparat koji se naziva separator, gdje se metodom centrifugiranja odvajaju i automatizovano prikupljaju samo ćelije potrebne za transplataciju, a svi ostali sastojci krvi se vraćaju preko sistema u venu iste ili druge ruke. S obzirom da se MĆH u perifernoj krvi nalaze u malim količinama, neophodno je da se prije početka prpcedure poveća njihova količina.

7.   Da li postiji opasnost po davaoca matičnih ćelija ?

Svaki davalac prolazi medicinske preglede za procjenu da li je davanje MĆH bezbjedno za njega.Tokom pripreme za davanje MĆH iz periferne krvi, može se osjetiti nelagodnost u kostima i kretkotrajna malaksalost zbog davanja faktora rasta. Ali, i ako se javi, svi simptomi prestaju dan-dva od poslednje doze. Najozbiljnija komplikacija za davaoca MĆH iz bedrene kosti može biti reakcija na anesteziju, ali rizik nije ništa veći nego kod bilo koje druge male hirurške intervencije.

8.   Na koji način se transportuju i koliko dugo matične ćelije mogu da stoje ?

U nekim situacijama donirane matične ćelije se mogu zamrznuti za kasniju upoterbu ( čuvaju ih u bankama matičnih ćelija ) ili bivaju uzimane neposredno pred transplataciju. Postupak doniranja se preko Svjetskog registra obavlja po strogim pravilima, uz zaštitu indetiteta pacijenta i donora, koji ne moraju da se ikada upoznaju. Davalac daje MĆH u najbližoj, za to specijalizovanoj, ustanovi, a potom se produkt MĆH transportuje do bolnice gdje leži bolesnik.

9.   Ko može biti davalac i da li se provjerava da li boluje od neke bolesti, da li je Hiv pozitivan ?

U registar davalaca koštane srži može da se prijavi svaka zdrava osoba starosti od 18 do 45 godina. Prijavljivanje davanja MĆH je dobrovoljno, anonimo i ne plaća se. Davalac može da se prijavi u registar u svakoj službi za transvuziju krvi u Srbiji. Najprije se popunjava medicinski upitnik i formular sa kontakt podacima, a potom se daje mali uzorak krvi ( oko 5 ml) iz kojeg se radi HLA tipizacija, odnosno analize koje su neophodne da bi se ustanovilo da li davalac odgovara određenom bolesniku. Međutim, može da prođe neko vrijeme ( nekad i nekoliko godina ) dok se davalac ne zamoli za dalju sardanju. Zapravo, mali broj osoba koje se prijave u Registar budu u prilici da daju MĆH zbog toga što je mala vjerovatnoća da su podudarni sa bolesnikom. Ukoliko neko ima istu HLA tipizaciju, onda je vrlo često i jedini mogući davalac i nada za tog bolesnika da može biti liječen transplatacijom MĆH. Prilikom prijavljivanja u Registar ne radi se provjera na HIV, međutim ukoliko je neki davalac u prilici da daje MĆH za određenog bolesnika, tada se uzima novi uzorak krvi i rade se testovi na bolesti koje se prenose putem krvi, kao i testovi za provjeru njegovog zdravlja.

10.   Šta za nas znači članstvo u Svjetskom registru ?

Svjetski registar davalaca koštane srži formiran je 1989.godine i u njemu je baza podataka o tipizacijama HLA potencijalnih davalaca MĆH. Broj davalaca se svake godine značajno povećava, tako da se danas u Svjetskom registru nalaze podaci za više od 25 miliona potencijalnih davalaca MĆH iz oko 50 zemalja. Institut za transfuziju krvi Srbije u Beogradu u saradnji sa Ministarstvom zdravlja, osnovao je Registar davalaca koštane srži 2005.godine, koji je početkom 2012.godine postao i dio Svjetskog registra. To nam je omogućilo pristup podataka sa velikim brojem davalaca i otvorilo mogućnost liječenja za one koji su oboljelii od leukemije i drugih malignih bolesti, a nemaju odgovarajućeg davaoca među članovim porodice. Jer, naći dvije iste osobe nije ni malo lako. Potrebno je ispitati oko milion davalaca, zbog čega mogu proći godine dok se ne pojavi bolesnik koji je podudaran sa njima. Zato su napravljeni registri koji predstavljaju baze prijavljenih ljudi i onda se donor za za nekoga kod nas nađe , recimo negdje u Jermeniji. Podudarnost se može utvrditi među osobama različite etničke pripadnosti, nacionalnosti, različite boje kože.